MAKALELER-233bakanlıküfettişleri'
(Fikret BİLA, Yönliyet, 25 Şubat 2005)

GRECO Mayıs'ta Geliyor

Çözüm evrensel ilkelerde

RADİKAL (22.02.2005)

Türkiye, uluslararası örneklerin ışığında, hiç gecikmeden 'yolsuzlukla mücadele' için bağımsız bir birim kurmalı. Yolsuzluğa karşı eylem planı acilen hazırlanıp uygulamasına destek verilmeli

R. BÜLENT TARHAN (Başbakanlık Müfettişleri Derneği Başkanı)

Bazı gazetelerimizin 18 Şubat 2005 tarihli sayılarında Reuters kaynaklı, 'GRECO mayısta geliyor, Türkiye yolsuzluk sınavında' başlıklı haberler yer aldı. Haber içeriği şöyleydi: "Avrupa Konseyi'nin bir yan örgütü olan ve Türkiye'nin geçen yıl üye olduğu Yolsuzluğa Karşı Devletler Grubu (GRECO), Türkiye'de yolsuzluklarla mücadele sistemini incelemek ve daha iyi mücadele için tavsiyelerde bulunmak amacıyla mayısta Türkiye'ye gelecek."

Haberde GRECO'nun Türkiye ziyareti sonrası hazırlayacağı değerlendirme raporunda, Türkiye'de yolsuzlukla mücadelenin fotoğrafının çekileceği, hükümete tavsiyelerde bulunulacağı belirtiliyor. Adalet Bakanlığı'ndan alınan bilgilere göre, 23-27 Mayıs 2005 tarihleri arasında incelemelerde bulunacak olan GRECO heyeti, Belçikalı, İngiliz, Bulgar ve Sırbistan Karadağlı dört uzmandan oluşuyor. Ülkemizde çok dar bir çevre tarafından bilinen GRECO'nun (Group of States Against Corruption) kuruluş öyküsü, 1994 yılında Avrupa ülkeleri adalet bakanlarının 19'uncu konferansına ev sahipliği yapan Valetta'da başlıyor. Bu toplantı sırasında yolsuzluğun, demokrasi, insan hakları ve hukuk devletine karşı ciddi bir tehdit oluşturduğu ve kıta ölçeğinde gerekli önlemlerin alınması gerektiği tespiti yapılıyordu.

Avrupa'nın 1994 kararı
Avrupa ülkeleri adalet bakanlarının konuya duyarlı yaklaşımları sonucunda önce Eylül 1994'te GMC (Multidisciplinary Group on Corruption) kuruluyor ve bu grup, Avrupa Konseyi Bakanlar Kurulu tarafından uluslararası yolsuzlukla mücadele kriterlerini tespit etmek için görevlendiriliyor. Daha sonra bağımsız, esnek ve etkin bir yapıya sahip bir mekanizmaya duyulan ihtiyaç nedeniyle GRECO'nun kuruluş çalışmalarına başlanmış ve 1 Mayıs 1999'da Belçika, Bulgaristan, Kıbrıs Rum Kesimi, Finlandiya, Fransa, Almanya, Yunanistan, İzlanda, İrlanda, Litvanya, Lüksemburg, Romanya, Slovakya, Slovenya, İspanya ve İsveç tarafından verilen 99/5 sayılı önerge kabul edilerek GRECO'nun kuruluş süreci tamamlanmıştır.

Uluslararası anlaşmalar
Avrupa Konseyi üyeleri ve Avrupa Konseyi'ne üye olmasalar da bu anlaşmaların hazırlanmasında katkısı bulunanlar GRECO'ya katılabilirler. Nitekim ABD de GRECO üyesidir. GRECO'ya tam üyelik için aranan tek koşul GRECO tarafından değerlendirilmeye alınmayı koşulsuz olarak kabul etmektir. GRECO'ya üyelik ve GRECO çalışmalarına katılım ve inceleme koşulları, 4-6 Ekim 1999'daki birinci toplantıda kabul edilen çalışma kurallarıyla saptanmıştır. Ancak Avrupa Konseyi Yolsuzluğa Karşı Ceza ve Özel Hukuk sözleşmelerinin ilgili maddeleri uyarınca, anılan sözleşmeleri parlamentolarında onaylayan ülkeler zorunlu olarak GRECO üyesi olmakta ve GRECO denetimlerine tabi tutulmaktadırlar. Nitekim, Türkiye de bu sözleşmeleri 4852 ve 5065 sayılı kanunlarla onaylayarak GRECO üyesi olmuştur. Yolsuzluklarla mücadele alanında BM'ye üye bütün devletlere açık 'Yolsuzlukla Mücadele Uluslararası Grubu'nun (IGAC) kurulmasının düşünüldüğü bir çağda, Türkiye'nin GRECO'ya üye olması kuşkusuz ki çok isabetli olmuştur. AB üyelerinden sadece İtalya ve Avusturya GRECO üyesi değil.

Temel amaç
GRECO üyelerinin GRECO'nun düzenli toplantılarına katılan ve oy hakkıyla yetkilendirilmiş daimi temsilcileri bulunmaktadır. Diğer Avrupa Konseyi birimleri GRECO toplantılarına oy hakkı olmaksızın temsilci atayabilirler. Başkanını, başkan yardımcısını ve büro üyelerini GRECO kendisi seçer. Ayrıca GRECO farklı çalışma grupları oluşturmaya karar verebilir. GRECO'nun temel amacı, üye ülkelerin yolsuzlukla mücadele sistemlerinin gözlenmesi ve bu yolda kapasitelerinin artırılmasına yardımcı olmaktır. Bu nedenle GRECO, gerekli yasal, kurumsal ve pratik reformların uygulanması ve oluşturulması sürecine katkıda bulunmaktadır. Değerlendirme prosedürleri, GRECO yasasının 10 ve 16'ncı maddeleri arasında ayrıntılı olarak yer almıştır. Avrupa Konseyi Yolsuzluğa Karşı Ceza Hukuku Sözleşmesi'nin 23'üncü maddesine göre GRECO'nun söz konusu sözleşmenin uygulanmasını izleme yetkisi de vardır.

Tavsiye ve uygulama raporları
GRECO, incelemelerinin sonunda çeşitli tavsiyelerin yer aldığı bir 'Değerlendirme Raporu' hazırlayarak ülkelerden bu tavsiyeleri yerine getirmelerini talep eder. Bu rapordan itibaren 12-18 aylık bir dönem sonunda da ikinci bir inceleme yapar ve bu incelemenin sonucunda hazırladığı 'Uygulama Raporu' ile tavsiyelerin ne ölçüde yerine getirildiğini belirler. Her iki rapor da kamuoyuna sunulur. Değerlendirme raporlarını kabul ya da ret yetkisi, (tüm üye ülkelerin oy hakkına sahip temsilcilerinin katıldığı) GRECO Genel Kurulu'na aittir. GRECO'nun 2003 yılında incelemelerini tamamladığı son başarılı ülke örneklerinden birisi Slovakya'dır. GRECO, Slovakya'da yaptığı incelemeler sonucunda 19 Ocak 2001 tarihinde 'Birinci Değerlendirme Raporu'nu hazırladı ve 19 tavsiyede bulundu. Gereksiz lisansların iptalinden, özelleştirme uygulamalarına, yolsuzlukla mücadele eden birimlerin güçlendirilmesinden bazı kamu görevlilerinin bulaştığı yolsuzlukların önlenmesine kadar geniş bir yelpazede yer alan bu tavsiyelerin gerekleri, Slovak yetkililer tarafından büyük ölçüde yerine getirildi. GRECO'nun üye ülkelerde yaptığı incelemeler sırasında üzerinde en fazla durduğu konulardan başlıcaları, ülke ölçeğinde 'yolsuzlukla mücadele birimi'nin ve ulusal bir yolsuzlukla mücadele eylem programının varlığıdır. GRECO, son birkaç yılda yaptığı incelemeler sonucunda Bulgaristan, Hırvatistan, Estonya, Ermenistan, Yunanistan, İrlanda, Letonya, Lüksemburg, Polonya, Sırbistan ve Karadağ'da bağımsız yolsuzlukla mücadele birimlerinin kurulmasını önermiştir. Nitekim, Avrupa Konseyi'nin, Yolsuzlukla Mücadelede Rehber İlkeler (Guiding Principles for Fight Against Corruption) ve Avrupa Birliği'ne Aday Ülkelerde Yolsuzlukla Mücadelenin Güçlendirilmesine İlişkin On İlke (Ten Principles for Improving the Fight Against Corruption in the Candidate Countries) isimli deklarasyonları da bağımsız yolsuzlukla mücadele biriminin kurulmasını tavsiye etmektedir.

Türkiye incelemeleri
Avrupa Birliği'nin 2004 Türkiye Düzenlilik Raporu'nda da benzeri bir istemin yer aldığı bilindiğinden Türkiye incelemeleri sonunda bu önerinin yapılması ve rapora bağlanması sürpriz olmayacaktır. Bu nedenle; vakit geçirilmeksizin uluslararası iyi uygulama örneklerinin ışığında bağımsız bir yolsuzlukla mücadele biriminin kurulması ve bu birim tarafından bir yolsuzlukla mücadele eylem planının hazırlanması gerekli görülmektedir.
Birleşmiş Milletler Uyuşturucularla ve Suçla Mücadele Ofisi tarafından (Hollanda ve Norveç Dışişleri bakanlıklarının katkılarıyla) hazırlanan Yolsuzluğa Karşı Küresel Program (The Global Programme Against Corruption, Anti-Corruption Toolkit) isimli kitabın 141-146'ncı sayfaları arasında yolsuzlukla mücadele planlarının önemi ve evrensel özellikleri anlatılmaktadır.

Ülkemizin ulusal yolsuzlukla mücadele programının oluşturulması sırasında da evrensel teori ve pratiğin dikkate alınması, Türkiye'nin yolsuzluğa karşı eylem planına ciddi katkılar sağlayacaktır.

R. Bülent Tarhan: Başbakanlık Müfettişleri Derneği Başkanı