MAKALELER-7

İHTİŞAMIN VE KÖTÜYE GİDİŞİN DÖNÜM NOKTASI (II)
Nihat Falay

Avrupa'da ders kitaplarına bile geçmiş olan ve Kanuni zamanındaki yönetime ilişkin bir fıkra şöyledir:

Bir kadının, gece herkes uyuduğu sırada evi soyulur. Kadın gelir ve padişaha bu durumu şikayet eder. Kanuni de kadına,

-Nasıl olup da o kadar derin uyudunuz ki hırsızların geldiğini farketmediniz? diye sorar.

Kadın da;

-Biz sizi uyanık bilirdik de onun için o kadar derin uyuduk, diye cevap verir. Bunun üzerine kadının zararı tazmin olunur.

Tarihler ve tarihçiler,

Kanuni'nin egemenliği döneminde en önemli iki temel öğenin; kadınlara olan zaafı ve saltanatına yönelik bir tehdit veya tehlike olduğu zamanki soğukkanlılığı ve vahşiliği olduğu vurgulanır. Bunlardan ikincisi özellikle yeniçeriler üzerindeki etkisi nedeniyle kendisine rakip gibi görünen oğlu Şehzade Mustafa'yı öldürtmesi ile somutlaşmıştır.

Kanuni devrinde bir veziriazam, bir kaptan paşa, birçok yeniçeri ve sipahi ağaları, defterdar İskender Çelebi, reissülküttâp Piri ve Haydar Paşa, amiral Piri Paşa, Râkih Kaabız, Şeyh Hamza, İşkodralı Bali Bey ve Budindeki Aslan Paşa ile Rumeli beylerbeyi damat Ferhat Paşa gibi seçkin ailelerden birçok vali, büyük amcası Şehzade Cem'in oğlu ve torunu ile kendi oğlu Şehzade Mustafa ve onun küçük oğlu ve yine kendi oğlu Bayezit ile onun beş oğlu olmak üzere toplam (on) şehzade bu hükümdarın emirleri sonucunda can vermişlerdir.

Bu özellikleri, yaşı ilerledikçe daha da artmış olan Kanuni'nin yönetimine ilişkin parlak yorumlara gölge düşürmüştür. Kanuni Süleyman devrinin veziriazamları arasında en çok dikkat çekici olanlardan biri de, Makbul İbrahim Paşa'dan sonra, Rüstem Paşa'dır. Rüstem Paşa, onbeş yıllık yönetim döneminde padişahın ve kendisinin hazinesini zenginleştirmeye gayret etmiştir. Bunun yanında, memuriyetleri rüşvetle vermek usulünü ilk defa icat etmiş ve bu yolla da idarenin her dalında suistimal kapılarını açarak devletin büyük zararına yol açmıştır.

Rüstem Paşa rüşvet almadan herhangi bir atama yapmamışsa da, insafı da elden bırakmamıştır. Bir defasında, Erzurum beylerbeyi tarafından 5.000 altın verilince;

-Erzurum Beylerbeyliği'nin bu kadar altına tahammülü yoktur, diyerek 3.000 altını alıp 2.000 altını geri vermiştir.

Rüstem Paşa yalnız devlet hazinelerini değil, Kanuninin özel hazinesini de doldurmuş ve Yedikule'de bir yedek hazinenin oluşmasını sağlamıştır. Hazine dairesindeki bir odanın üzerine "Rüstem'in himmetiyle toplanmış hazine" ifadesi konulmuş ve ondan önce de hiçbir veziriazamı bu kadar servet toplayamamıştır.

Ünlü Koçi Bey Risalesi, Osmanlı devletinin çöküş nedenlerine ilişkin yorumunda, konuyu Kanuni Süleyman'ın saltanat döneminden itibaren ele almış ve bu nedenleri beş temel başlıkta toplamıştır:

1) Sultan Süleyman, saltanatının ilk döneminde divanda muntazaman hazır bulunduğu halde sonraları, kendinden öncekilerin yaptığının aksine, kafes arkasından izlemekle yetinmiş ve böylece dışarıdan daha kutsal bir izlenim yaratmak ve konuyu halkın gözünden uzak tutmak istemesi devlet sorumluluğu için bir felaket olmuştur.

2) Osmanlı devletinde İbrahim Paşa'ya kadar olan veziriazamlar, bu makama ancak mülki ve askeri bakımdan çeşitli hizmetlerde bulunduktan sonra varırlardı. Veziriazamlar, önceleri kazaskerler arasından seçilirlerdi. Kanuni Süleyman, doğancıbaşısı olan İbrahim'i veziriazamı tayin etmekle, saray adamlarının yükselmesine ilişkin liyahat esasını bozmuştur.

3) Diğer neden, Rüstem Paşa'nın yolsuzlukları ve rüşvet almasıdır. Çünkü; valilikleri, sancak beyliklerini belirli fiyatlarla satmış, devlet mallarını sıradan adamlara iltizama vermiş, bunlar da servet kazanmak için her türlü zararlı yolları kullanmışlardır.

4) Veziriazam Rüstem Paşa'ya büyük gelirler vermiş ve Paşa'nın mallarını vakfetmesine, yani sonsuza kadar ailesinin kullanımına izin vererek israfı son dereceye vardırmıştır. Bu, ailenin gelirini 10 bin akçeye (200 bin duka altını) çıkarmasına yol açmıştır.

5) Veziriazamlar da padişahın olağanüstü israflarını taklit etmiştir. Kanuni divandan çekilmekle, yöneticilerin tantanalarına, hırslarına ve yolsuzluklarına göz yummak durumunda kalmıştır.
Geri dön...